1 – بخش اول: مؤلّف

۱-۱ – زندگی نامه[۱]

۱-۱-۱ – نام، ولادت و نسب مولف

شیخ محمد رضا بن عباس بن علی بن الحسن مشهور به مروّج طبسی در ۱۸ شعبان ۱۳۱۷ق برابر با ۱۲۷۷ش در مشهد الرضا (ع) هنگامی که والدینش از طبس به زیارت ثامن الحجج (ع) آمده بودند، چشم به جهان گشود. پدر او مرحوم شیخ عبّاس مردی فاضل، و در دیار خود به صلاح و تقوی معروف بود. مرحوم شیخ عباس فرزندش محمد رضا را از همان کودکی با سحر خیزی و مسجد آشنا نمود و پیش از اذان صبح او را برای شرکت در نماز به مسجد جامع طبس می برد.[۲]

۱-۱-۲ – شخصیت اخلاقی

آیت الله شیخ محمد رضا طبسی (ره) افزون بر جایگاه والای علمی ـ که بدان خواهیم پرداخت ـ در بعد عمل و اخلاق از نوادر زمان خود به شمار می رفت. تعابیر بلندی که درباره او از علمای برجسته آن دوران صادر شده مانند: « الصفی الزکیّ المؤتمن» از مرحوم سید ابوالحسن اصفهانی (ره)[۳]،  «محور رحی التقوی و الحلم» از شیخ ضیاء الدین عراقی (ره)[۴] و «الورع التقی» از آقا بزرگ تهرانی (ره) [۵]و شیخ محمّد حسین کاشف الغطاء (ره) [۶]و تعابیر دیگری نظیر آن، نشان از مقام و منزلت معنوی این عالم ربّانی دارد. این شخصیّت فرزانه را باید به حق الگویی مثال زدنی در برقراری رابطه با خالق و مخلوق دانست. او از یکسو خانه دل را با تهجّد، تضرّع، شب زنده داری و نجواهای عاشقانه با پرودگار یکتا و نیز انس با ذکر و دعا، صفا بخشیده و آن را محلّ تابش انوار الهی کرده بود. از سویی دیگر هنگام حضور در اجتماع خود را مقیّد به آداب معاشرت و مزیّن به سجایا و مکارم اخلاقی می نمود. خصلت هایی چون: «تواضع»، «سعه صدر»، «عزّت نفس»، «احترام به بزرگان و علماء»، «مهربانی با کودکان»، «صبر و استقامت» و «حیاء و وقار» او را در میان همگان محبوب و شهره آفاق ساخته بود. 

۱-۲ – شخصیت علمی

۱-۲-۱ – آغاز تحصیلات

آیت الله شیخ محمّد رضا طبسی (ره) حیات علمی خود را پیش از پانزده سالگی آغاز نمود. وی در این مدّت مبادی اولیه را در طبس نزد پدر خود شیخ عباس و نیز نزد سیّد محمد علی معروف به «میرزا جعفر» فراگرفت و سپس به امر پدرش برای خوشه چینی و بهره گیری از تجارب عالمان توانمند معقول و منقول رخت سفر به مراکز مهمّ علمی بست.[۷] 

۱-۲-۲ – سفرهای علمی

علّامه طبسی (ره) در سال ۱۳۳۷ق در سن پانزده سالگی، به مشهد مقدّس هجرت نمود. او در آنجا علوم ادبی را نزد شیخ محمد تقی ادیب نیشابوری و بخشی از مراحل دروس سطح حوزه را مانند شرح لمعه و معالم نزد سید محمد باقر مدرّس و شیخ کاظم دامغانی گذراند. سپس در سنّ هجده سالگی به قم آمد و با حضور در حلقه درس علمای نامدار و توانایی چون میرزا جواد آقا ملکی تبریزی (ره)، شیخ محمّد علی شاه آبادی (ره) و شیخ عبدالکریم حائری یزدی (ره) در مدّت هفت سال، با همّت و تلاشی تحسین برانگیز، از خوان گسترده و فیوضات علمی و معنوی آنان بهره های فراوان جست. شوق و عطش علم آموزی، وی را آرام نگذاشت و پس از دریافت اجازه اجتهاد از آیت الله العظمی شیخ عبدالکریم حائری یزدی (ره) (مؤسّس حوزه قم)، در سنّ ۲۵ سالگی، رهسپار نجف اشرف شد و با بهره گیری از محضر استوانه های پرآوازه فقه آن دیار همچون سیّد ابوالحسن اصفهانی (ره)، میرزا محمّد حسین نائینی (ره) و شیخ      ضیاء الدین عراقی (ره) بیش از پیش بر ذخایر علمی و فقهی خود عمق و غنا بخشید. علّامه طبسی (ره) در مدّت اقامت خود در نجف اشرف، از ملازمان و مریدان خاصّ سیّد ابوالحسن اصفهانی (ره) و جز اعضاء اصلی گروه استفتاء ایشان شده بود.[۸]

۱-۲-۳ – اساتید و شاگردان

 علّامه طبسی (ره) در ادبیّات، فقه، اصول، تفسیر، عرفان و فلسفه از اساتید بسیاری بهره برده است که برخی از آنان عبارتند از: ۱ـ ادبیات: شیخ محمّد تقی ادیب نیشابوری، ۲ـ فقه: میرزا علی یثربی کاشانی (ره) (مکاسب)، میرزا جوادآقا ملکی تبریزی (ره) (ریاض المسائل)، شیخ عبدالکریم حائری یزدی (ره)، میرزای نائینی (ره)،     آقا ضیاء الدین عراقی (ره)، سید ابوالحسن اصفهانی (ره) و میرزا علی ایروانی (ره)، ۳ـ اصول: شیخ کاظم    دامغانی (ره) (معالم)، میرزا محمّد حسین شهرستانی (ره) (قوانین)، سید محمد تقی خوانساری (رسائل)، میرزای نائینی (ره) و شیخ ضیاء الدین عراقی (ره)، ۴ـ کلام و تفسیر: علّامه شیخ محمّد جواد بلاغی (ره)، ۵ـ فلسفه و عرفان: میرزا علی اکبر یزدی (ره)، سید ابو الحسن رفیعی قزوینی (ره) (اسفار)، شیخ محمد علی شاه آبادی (ره) (فصوص الحکم)، میرزا جواد آقا ملکی تبریزی (ره) (اخلاق و سیر و سلوک). [۹]

همچنین در میان دست پروردگان و شاگردان وی می توان از کسانی چون شیخ مرتضی حائری یزدی (ره) (فرزند مؤسّس حوزه علمیه قم (ره))، میرزا علی نقی منزوی (فرزند آقا بزرگ تهرانی)[۱۰]، شهید صدوقی (ره)، علی دوانی(ره) (مورّخ مشهور)، سید جمال خوئی (ره)، سید ابراهیم حجازی (ره) سید جعفر بهبهانی (ره) و افراد دیگری که بالغ بر پنجاه نفر می شود، نام برد.

۱-۲-۴ – جایگاه علمی از نگاه بزرگان

ملاحظه تعابیر مختلفی از عالمان فرهیخته و پرآوازه که در اجازات اجتهادی و روایتی علّامه شیخ محمّد رضا طبسی (ره) بیان شده و متجاوز از شصت اجازه است[۱۱]؛ همه حکایت از مقام و منزلت والای علمی او  می کند. ما برای نمونه برخی از سخنان بزرگان و آیات عظام را درباره منزلت علمی این فقیه پارسا ذکر می کنیم:

۱ – سید ابوالحسن اصفهانی (ره) (تاریخ اجازه ۱۳۴۸ق): (… صاحب الفکره القویمه و السلیقه المستقیمه…ثقه الاسلام الشیخ محمد رضا الطبسی دامت تأییداته…)[۱۲]

۲ – میرزا محمد حسین نائینی (ره) (تاریخ اجازه ۱۳۴۹ه): «جناب العالم العامل الفاضل الکامل عماد العلماء الاتقیاء سناد الافاضل ثقه الاسلام الحاج الشیخ محمّد رضا الطبسی دام تأییده ممّن بذل جهده فی طلب العلم و العمل به حتّی بلغ درجه سامیه من الاجتهاد…»[۱۳]

۳ – شیخ ضیاء الدین عراقی (ره) (تاریخ اجازه ۱۳۴۹ق): «سناد الفقهاء الراشدین و عماد الفضلاء المجتهدین الشیخ الامجد و الرکن المعتمد غوّاص بحر العلم…الشیخ محمد رضا الطبسی…»[۱۴]

۴ – سید محمد حجّت کوه کمری (ره) (تاریخ اجازه ۱۳۴۹ق) «فقد استجاز منّی فی الروایه و النقل العامل العامل…الحاوی لمرتبتی التقی و الفضل صاحب القریحه القویمه و الطریقه المستقیمه النور الساطع و البرهان القاطع مروّج الاحکام حلّال مشکلات الحلال و الحرام مصباح الضلام ذخر الایام الآمیرزا محمد رضا الطبسی…»[۱۵]

۵ – شیخ عبّاس قمی (ره) (۱۳۴۹ق): «ذی الذهن الوقّاد و الطبع النقّاد زبده الاماثل و ثمره شجره الفضائل الصفی المرضی شیخنا الجلیل الحاج شیخ محمّد رضا الطبسی…)[۱۶]

۶ – شیخ عبدالکریم حائری یزدی (ره): «قد حضر علی هذا الحقیر مدّه مدیده مجدّا مجتهدا فی تنقیح المسائل الشرعیه النظریه من مبانیها المألوفه المعروفه…»[۱۷]

۷ – شیخ آقا بزرگ تهرانی (ره) (۱۳۵۱ق) (…ذی المزایا الفاضله و الاثار الجمیله المحقّق المدقّق صاحب المؤلفات الممتعه و الایادی البیضاء فخر الشیعه و قوام الشریعه العلّامه … الحاجّ الشیخ محمد رضا الشهیر بالمروّج الطبسی القمی…)[۱۸]

۸ – سید حسین طباطبائی بروجردی (ره) (۱۳۶۲ق): «نظر به آنکه جناب مستطاب علم الاعلام رکن الاسلام صفوه المجتهدین آقای حاج شیخ محمّد رضا طبسی دامت برکاته از اجله علماء اعلام نجف اشرف است..و دارای ملکه اجتهاد و تقوی و سداد و مقامات عالیه علما و عملًا می باشند..»[۱۹]

۱-۲-۵ – تألیفات

   علّامه شیخ محمّد رضا طبسی (ره) نزدیک به پنجاه عنوان کتاب در موضوعات متنوّعی چون فقه، اصول، تفسیر، تاریخ، کلام، حدیث و اخلاق نگاشته است که نام تعدادی از آنها در الذریعه آقا بزرگ تهرانی (ره) ثبت شده است. برخی از این آثار عبارتند از:

 

فقه: المنیه فی حکم الشارب و اللحیه (مطبوع)[۲۰]، طریق النجاه رساله عملیه چاپ شده در سال ۱۳۸۲ق نجف[۲۱]، رساله فی الحج (خطی)[۲۲]، رساله فی المعاطاه (خطی)[۲۳]، الحاشیه علی وسیله النجاه سید ابوالحسن اصفهانی (ره) (خطی)[۲۴]، تقریرات بحث سید ابوالحسن اصفهانی (ره) (خطی)[۲۵]، ذخیره الصالحین فی شرح تبصره المتعلمین[۲۶] (خطّی، در حال تصحیح و تخریج مصادر که در این مقاله به معرّفی آن خواهیم پرداخت)؛ اصول: مباحث فی علم الاصول (خطی)[۲۷]، الفوائد الرضویه فی المسائل الاصولیه[۲۸] (تقریرات بحث اصول آیت الله شیخ ضیاء الدین عراقی (ره)، مباحث الفاظ و ادلّه عقلیه، خطی)؛ کلام : اثبات الرجعه[۲۹]، الشیعه و الرجعه (دو جلد، مطبوع)[۳۰] مصباح الظلام فی الرد علی العهدین (مطبوع ۱۳۴۱ق)[۳۱] عقد الفرائد فی اصول العقائد (مطبوع ۱۳۴۴ق)[۳۲]؛ تفسیر: خلاصه البیان فی تفسیر القرآن (تفسیر ۱۳ جزء قرآن، خطی)[۳۳]، تفسیر سوره عمّ (خطی)[۳۴]؛ تاریخ: مقتل الامام الحسین (ع) (مطبوع ۱۴۲۴ق)[۳۵]، منیه الراغب فی ایمان ابی طالب (ع) (مطبوع ۱۴۲۸ق)[۳۶] ، الانوار اللامعه فی تاریخ سیده النساء فاطمه (س) (خطی)[۳۷]؛ حدیث: الاربعون حدیثا عن الاربعین فی فضائل امیر المؤمنین (مطبوع)[۳۸]، درر الاخبار فیما یتعلق بحال الاحتضار (۳جلد) (مطبوع)[۳۹]، تذکره الأحبه و الأبرار (خطی)[۴۰]؛ اخلاق: ذرایع البیان فی عوارض اللسان (مطبوع)[۴۱]، الدر الثمین فی التختّم بالیمین (مطبوع)[۴۲]

۱-۲-۶ – حمایت قاطع از انقلاب اسلامی و رهبری امام خمینی (ره)

آیت الله شیخ محمّد رضا طبسی (ره) از آغاز نهضت اسلامی ایران، همراه با عده ای دیگر از علمای نجف اشرف، با صدور اعلامیه ای بر ضدّ حکّام پهلوی ـ که امضا کنندگان آن نزدیک به سی نفر از بزرگان مانند: «احمد مستنبط غ