مقدّمه

باید توجّه داشت در سده بیستم میلادی برخی خاورشناسان غربی مطالعات تحقیقی خود را بر موضوع «شیعه شناسی» متمرکز کرده اند. برای مثال نخستین بار در سال۱۹۴۰در استراسبورگ فرانسه مطالعه پیرامون مذهب شیعه و تاریخچه پیدایش و موضوعات آن، آغاز شده است. پس از آن سیر مطالعاتی شیعه در دانشگاه آکسفورد و سپس دانشگاه شیکاگو ادامه یافته است. «هانری کوربِن» (‏۱۹۰۳ – ۱۹۷۸) ‏ از جمله «شیعه پژوهان» غربی است که فعّالیت های متعددی در این زمینه انجام داده است. اتان کلبرگ (زادروز ۱۹۴۳) پژوهشگر دیگری است که در فلسطین اشغالی به فعالیت های علمی در زمینه تشیّع مشغول است. او آثاری چون « عقیده و قانون در تشیع امامی»، «کتابخانه سید ‏بن طاووس»، «از امامیه تا اثنا عشریه» (مقاله)، «‏قطب الدین راوندی» (مقاله) و «اصول اربعمئاه» ‏‏(مقاله) در کارنامه علمی خود ثبت نموده است. امروزه برخی خاورشناسان مانند «کوربن» به این نتیجه رسیده اند که حقایق معنویت اسلام را باید از دریچه شیعه نگاه کرد. تاکنون مهمترین منبع اطلاعات مربوط به دین اسلام از طریق مذهب اهل سنّت بوده است و در  نتیجه مذهب تشیّع به گونه شایسته و بایسته به دنیای غرب معرّفی نشده است.

بنابراین با توجّه به گرایش دنیای غرب به مطالعات «شیعه شناسی» و فعّالیت گسترده رسانه های جبهه کفر در زمینه «اسلام هراسی» و «شیعه هراسی» و نیز موج گسترش شبهات ضدّ شیعی برای ایجاد شکّ و تردید لازم است نگاهی کلّی، کوتاه و استدلالی به این مذهب افکنده شود تا غبار جهل و شکّ از چهره حق و  حقیقت زدوده شود و زمینه برای پیروی آگاهانه و توأم با شور و شوق و نشاط از معارف و آموزه های اهل بیت (ع) که در مکتب شیعه متبلور شده است، فراهم گردد.

۱ – مفهوم شناسی: شیعه، رافضی، سنّی

۱-۱ – شیعه

الف) لغت: این واژه در اصل به معنای «تبعیّت»، «پیروی نمودن»، «یاری کردن» و «هم نظر بودن با دیگری» به کار رفته است. بنابراین لفظ «شیعه» در لغت به معنای «پیرو» و «دنباله رو»، «یاری دهنده»، «تابع و همسو با دیدگاه دیگری» و «گروهی که بر یک محور اجتماع نموده اند» می باشد. واژه «شیعه» در آیه شریفه «وَ إِنَّ مِنْ شیعَتِهِ لَإِبْراهیمَ» (الصافات : ۸۳) «و ابراهیم از پیروان او (نوح (ع)) بود» در معنای لغوی به کار رفته است خداوند متعال در این آیه ابراهیم (ع) را از آنجا که همسو و هم نظر با دین توحیدی حضرت نوح (ع) بود؛ یکی از شیعیان نوح (ع) بر شمرده است.

 

ب) اصطلاح:  شیعه در اصطلاح دارای سه معناست:

معنای اوّل: «کسی که امام علی (ع) و فرزندان وی را از آنجا که اهل بیت پیامبر اکرم (ص) هستند، دوست دارد.» دوستی او از آن جهت است که خداوند در قرآن کریم می فرماید: «ذلِکَ الَّذی یُبَشِّرُ اللَّهُ عِبادَهُ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبى‏ وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَهً نَزِدْ لَهُ فیها حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ» (الشورى : ۲۳ ) این معنا در مقابل «ناصبی» قرار دارد که دشمنی اش را نسبت به اهل بیت (ع) آشکار می کند. بنابراین این تعریف همه مسلمانان را به جز ناصبی در بر می گیرد.

معنای دوّم: «کسی که معتقد است امام علی (ع) خلیفه چهارم مسلمانان است اما وی را به دلیل کثرت فضائل و مناقبی که از پیامبر اکرم (ص) درباره ایشان در منابع حدیثی نقل شده است، بر دیگر خلفا ترجیح می دهد.»

معنای سوّم: شیعه در این معنا به صورتها و عبارات مختلف که مضمون آنها یکی است، تعریف شده است:

«کسی که امام علی (ع) و یازده فرزند ایشان را پیروی می کند. زیرا آنان جانشینان پیامبر (ص) هستند که خداوند آنان را منصوب کرده و پیامبر (ص) به خلافت الهی ایشان تصریح و وصیّت نموده است.

«تشیّع یعنی ایمان به اینکه امامی که به صراحت از جانب خدا تعیین شده، متولّی اداره حکومت می شود و به اراده خداوند حکومت می کند و حکومت او به انتخاب مردم نیست»

«شیعه بخشی از امّت اسلامی است که ولایت و تقلید از امامان دوازدگانه را ـ امام علی (ع) و یازده فرزند ایشان ـ پیشه خود ساخته اند و در همه مسائل فقهی ـ عبادات و معاملات ـ به اهل بیت پیامبر (ص) ـ امامان دوازده گانه ـ رجوع می کنند و هیچ کسی را به جز حضرت محمّد (ص) آخرین فرستاده خدا بر اهل بیت ایشان مقدّم نمی دارند.»

« شیعه کسانی هستند که فقط از امام علی (ع) پیروی نمودند و قائل به امامت و خلافت الهی و انتصابی ایشان شده اند. آنان معتقدند که امامت از فرزندان امام علی (ع) خارج   نمی شود و اگر هم خارج شده یا به دلیل ظلم دیگران بوده یا به خاطر رعایت تقیه از جانب خودشان بوده است».

در مباحث کلامی و اعتقادی معنای سوّم مدّ نظر است.

جمع بندی

در تحقّق معنای سوّم شیعه ‏وجود همه موارد ذیل شرط است:

۱ – اعتقاد به اینکه امامت مانند نبوّت منصب الهی و انتصابی است.

۲ – شخص امام علی (ع) و دیگر امامان یازده گانه امامتشان از جانب خدا و در بیان پیامبر (ص) تصریح شده است.

۳ – هیچ کس از جهت فضائل، کمالات و مقامات معنوی بالاتر از ائمه علیهم السلام نیست.

۴ – تنها کسانی که شایسته مرجعیت علمی و سیاسی هستند، اهل بیت پیامبر (ص) می باشند.

۱-۲ – رافضی

الف) لغت: «رَفض» در اصل به معنای «ترک نمودن شیء» است. همچنین به «شیء متحرّک و متفرّق» رَفَض گفته شده است.

ب) اصطلاح: اینکه «رافضی» به چه معناست، سه احتمال وجود دارد:

معنای اوّل: به همه دوستداران اهل بیت (ع) گفته می شود.

معنای دوّم: به همه شیعیان اهل بیت (ع) گفته می شود.

معنای سوّم: به گروه خاصّی از شیعیان گفته می شود.

قول صحیح: «این لفظ در تاریخ اسلامی به کسانی که حکومت خلفا را ترک نموده اند، گفته می شود. از آنجا که شیعه اعتقادی به حکومت خلفا ندارد و آنها را غیر مشروع می داند، رافضی خوانده می شود.»

۱-۳ – اهل سنّت و جماعت، سنّی

«بخش بزرگی از امّت اسلامی ـ سه چهارم جمعیت مسلمانان جهان ـ که در تقلید و احکام از یکی از پیشوایان مذاهب چهارگانه یعنی ابوحنیفه، مالک، شافعی و احمد بن حنبل پیروی می کنند.» به پیروان هر یک از این پیشوایان به ترتیب حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی گفته می شود. امروزه گروه دیگری نیز خود را به اهل سنّت ملحق نموده اند. یکی پیروان ابن تیمیه که از آنان به «سلفی» تعبیر می شود و دیگری پیروان «محمّد بن عبد الوهّاب»اند که آنان را «وهّابی» نیز می خوانند.

از لابلای مباحث مطرح شده معلوم می شود هر کسی که خود را منسوب به خلفای راشدین (ابوبکر، عمر، عثمان و علی) بداند و معتقد به امامت آنان باشد، «سنّی» و «اهل سنّت و جماعت» خواهد بود. در مقابل هر کسی که اعتقاد به این نوع خلافت را ترک نموده، آن را غیر شرعی بداند و قائل به «منصوص» و «انتصابی» بودن خلافت علیّ بن ابی طالب (ع) باشد، شیعه و رافضی خواهد بود.

۲ – شاخه ها و فرقه های شیعی

۱ – کیسانیه: آنان به امامت امام علی (ع)، امام حسن (ع)، امام حسین (ع) و محمد بن علی معروف به محمد حنفیه معتقدند و بر این باورند که محمّد حنفیه همان مهدی منتظر است که زنده است تا اینکه حقّ را آشکار نماید.

۲ – ناووسیه: آنان پیرو عبد الله بن ناووس هستند و اعتقاد به امامت امام علی (ع)، امام حسن (ع)، امام حسین (ع)، امام سجّاد (ع)، امام باقر (ع)، جعفر صادق (ع) دارند. آنان می گویند امام صادق (ع) زنده و همان امام منتظَر است. گفته می شود که این فرقه منقرض شده است.

۳ – اسماعیلیه: آنان علاوه بر اعتقاد به امامت شش امام ذکر شده، به جای امام کاظم (ع) قائل به امامت اسماعیل فرزند امام صادق (ع) هستند. این فرقه هنوز هم وجود دارند و اکثر آنان در پاکستان و برخی دیگر در حجاز، سوریه، یمن، هند و آفریقا سکونت دارند.

۴ – فطحیه: آنان معتقد به امامت عبد الله افطح فرزند بزرگ امام صادق (ع) هستند.

۵ – واقفیه: آنان امامت هشت امام یعنی از امام علی (ع) تا امام رضا (ع) را قبول دارند. پندار آنان این است که امام رضا (ع) همان مهدی منتظَر است. گفته می شود این فرقه نیز منقرض شده است.

۶ – اثنا عشریه: ایشان معتقد به امامت دوازده امام یعنی امام علی (ع)، امام حسن (ع)، امام حسین (ع)، امام سجّاد (ع)، امام باقر (ع)، امام صادق (ع)، امام کاظم (ع)، امام رضا (ع)، امام جواد (ع)، امام هادی (ع)، امام حسن عسکری (ع) و امام مهدی (ع) هستند. این گروه که اکثر جمعیت شیعه را تشکیل می دهد امروزه در نقاط مختلف جهان پراکنده هستند و بسیاری از عالمان، ادیبان، شعراء، فقها، متکلّمین، فلاسفه، محدّثین و مفسّرین از این فرقه بوده اند.

۷ – زیدیه: این فرقه خود بر سه دسته اند: جارودیه، سلیمانیه، بتریه. خواجه نصیر الدین طوسی (ره) درباره فرقه زیدیه می گوید: «این فرقه قائل به امامت علی (ع)، حسن (ع) و حسین (ع) است و به جای امام سجّاد (ع) فرزند ایشان «زید» را به عنوان امام قبول دارند. این فرقه غالبا در یمن ساکن هستند.

 ۳ -کتابشناسی آشنایی با اعتقادات شیعه

حق جو و حق شناس ترجمه کتاب المراجعات عبد الحسین شرف الدین، شهابی در شب خلاصه کتاب شبهای پیشاور سلطان الواعظین، شیعه پاسخ می دهد حسینی نسب، اسرار حماسه غدیر سیّد محمّد نجفی یزدی، منشور عقاید امامیه آیت الله جعفر سبحانی، شیعه در اسلام علّامه طباطبائی، تاریخ تشیّع در ایران رسول جعفریان.

 ۴ – تاریخچه شکل گیری مذهب شیعه

۴-۱ – آورنده و ریشه اصلی تشیّع

آورنده مذهب شیعه کیست؟ و چه کسی مردم را به این مذهب سوق داد؟ آیا تشیّع متّکی به اصلی از اصول اسلام هست؟ و آیا تشیّع ریشه در قرآن یا سنّت پیامبر (ص) دارد؟ شیعه در پاسخ به این پرسش، پاسخی مستدلّ و روشن دارد و معتقد است همانطور که در منابع معتبر حدیثی اهل سنّت هم آمده، پیامبر اکرم (ص) نخستین کسی است که عقیده تشیّع را در فکر و جان مسلمانان بذر افشانی نمود و همگان را به محبّت ورزی به امیر المؤمنین (ع) و ولایت پذیری یعنی تبعیت همه جانبه و بدون چون و چرا از او و فرزندان طاهرینش دستور مؤکّد داد. بلکه می توان گفت پیامبر (ص) نخستین کسی است که عنوان «شیعه» را بر پیروان و مریدان علی بن ابیطالب (ع) اطلاق نمود. در اینجا به ذکر نمونه هایی از منابع اهل سنّت درباره لزوم تبعیت از امام علی (ع) و نیز استعمال لفظ «شیعه» در کلام پیامبر اکرم (ص)    می پردازیم:

– هنگامی که آیه شریفه « وَ أَنْذِرْ عَشیرَتَکَ الْأَقْرَبینَ» (الشعراء : ۲۱۴ ) نازل شد پیامبر اکرم (ص) سی نفر از بستگانش را به مهمانی دعوت نمود و پس از صرف غذا به آنان فرمود: “قال لهم من یضمن عنى دینی ومواعیدی ویکون معی فی الجنه ویکون خلیفتی فی أهلی فقال رجل لم یسمه شریک یا رسول الله أنت کنت بحرا من یقوم بهذا قال ثم قال الآخر قال فعرض ذلک على أهل بیته فقال علی رضی الله عنه انا» «کیست که قرض و وعده‏هاى مرا ضمانت کند، در نتیجه از میان خانواده ام جانشین من گردد و با من در بهشت باشد؟ مردى که راوى اسم او را نبرده گفت: اى رسول خدا تو خود دریای علم هستی . چه کسی این مسؤولیت را خواهد پذیرفت؟ دیگرى گفت: که از اهل بیتش مى‏پرسد. پس از آن على (علیه السلام) گفت: من یا رسول اللَّه! (آماده پذیرش این مسؤولیت هستم).» (مسند احمد، ۱: ۱۱۱؛ الدر المنثور سیوطی، ۵: ۹۵؛ تفسیر ابن أبی حاتم،‏۹: ۲۸۲۷؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن (تفسیر طبری)،‏۱۹: ۷۵ الکشف و البیان عن تفسیر القرآن